Xạ trị có thể gây ra nhiều phản ứng trên vùng da được điều trị như đỏ, sẫm màu, khô, ngứa, nóng rát hoặc bong tróc. Chăm sóc da đúng cách, duy trì dinh dưỡng đầy đủ và nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường sẽ giúp người bệnh hạn chế tổn thương, hỗ trợ quá trình hồi phục.
Xạ trị là một trong những phương pháp điều trị ung thư, sử dụng tia xạ để tiêu diệt tế bào ung thư. Tuy nhiên, trong quá trình này, các tế bào da khỏe mạnh tại vùng chiếu xạ cũng có thể bị ảnh hưởng. Mức độ phản ứng trên da không giống nhau ở mỗi người, phụ thuộc vào vùng điều trị, liều lượng, kỹ thuật xạ trị cũng như thể trạng của người bệnh. Theo BS. Nguyễn Thị Kim Thanh, Khoa Xạ trị, Bệnh viện Ung bướu Đà Nẵng, phản ứng trên da thường xuất hiện từ từ và có tính tích lũy trong quá trình điều trị. Vì vậy, người bệnh cần chủ động chăm sóc vùng da xạ trị ngay từ những ngày đầu. Thông thường, trong khoảng 1-3 tuần đầu, vùng da được xạ trị có thể bắt đầu đỏ hoặc sẫm màu hơn. Người bệnh có thể cảm thấy da khô, căng, ngứa hoặc hơi nóng rát. Khi tiếp tục điều trị và ngay sau khi kết thúc đợt xạ trị, các biểu hiện này có thể tăng dần. Ở mức độ trung bình, da có thể bong vảy, nhạy cảm và đau rát hơn. Trường hợp phản ứng nặng, người bệnh có thể xuất hiện phồng rộp, bong tróc ướt, rỉ dịch, trợt loét hoặc chảy máu. Sau đó, phần lớn tổn thương da sẽ từng bước thuyên giảm và cải thiện trong những tuần tiếp theo. Tuy nhiên, một số thay đổi trên da có thể xuất hiện muộn, thậm chí sau nhiều tháng.
Chăm sóc da đúng cách trong quá trình xạ trị
Một trong những nguyên tắc quan trọng là giữ vùng da điều trị sạch nhưng hạn chế tối đa ma sát. Khi tắm rửa, người bệnh nên sử dụng nước ấm hoặc mát và sản phẩm làm sạch dịu nhẹ. Vùng da xạ trị chỉ nên được rửa nhẹ bằng tay, không chà xát. Sau khi tắm, dùng khăn mềm thấm khô thay vì lau mạnh. Người bệnh cũng cần tránh cào gãi khi vùng da xạ trị bị ngứa và tuyệt đối không tự ý tẩy xóa các dấu mực định vị trên da theo hướng dẫn của bác sĩ.
Việc dưỡng ẩm cũng cần thực hiện đúng thời điểm. Trước khi vào phòng xạ trị, vùng da cần được vệ sinh sạch sẽ và giữ khô thoáng; người bệnh không nên tự ý bôi kem dưỡng hoặc thuốc bôi trước buổi xạ trị. Sau xạ trị, có thể sử dụng sản phẩm dưỡng ẩm dịu nhẹ, không chứa hương liệu theo hướng dẫn của bác sĩ khoa Xạ trị. Đặc biệt, khi da đã xuất hiện phồng rộp, trợt hoặc rỉ dịch, người bệnh không nên tự ý sử dụng bất kỳ sản phẩm nào mà chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Bên cạnh chăm sóc tại chỗ, chế độ dinh dưỡng đầy đủ cũng có vai trò trong quá trình phục hồi. Người bệnh cần bảo đảm đủ năng lượng, chất đạm, rau xanh, trái cây và uống đủ nước trong suốt quá trình xạ trị. Đồng thời, không nên để vùng da đang điều trị tiếp xúc với nguồn nhiệt quá nóng hoặc quá lạnh, chẳng hạn chườm nóng hay chườm đá. Các phương pháp như wax, tẩy lông hoặc sử dụng sản phẩm dễ gây kích ứng cũng nên được tránh tại vùng da đang xạ trị. Người bệnh không nên tự mua thuốc bôi, thuốc sát khuẩn hoặc sử dụng các loại thuốc truyền miệng để xử lý tổn thương trên da. Trang phục cũng cần được lựa chọn phù hợp. Quần áo rộng rãi, chất liệu mềm và thoáng mát sẽ giúp hạn chế cọ xát lên vùng da đang nhạy cảm hoặc tổn thương.
Khi nào cần báo ngay cho bác sĩ?
Người bệnh không nên cố gắng chịu đựng khi phản ứng trên da trở nên nghiêm trọng. Nếu cảm giác đau hoặc rát tăng nhanh, da phồng rộp, bong tróc nhiều, rỉ dịch, trợt loét hoặc chảy máu, cần thông báo ngay cho bác sĩ hoặc điều dưỡng. Đặc biệt, sự xuất hiện của mủ, mùi bất thường hoặc các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng cũng cần được đánh giá sớm. Trường hợp tổn thương da gây đau đớn, ảnh hưởng đến ăn uống, giấc ngủ hoặc sinh hoạt hằng ngày, người bệnh cũng cần trao đổi với nhân viên y tế để được hỗ trợ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng hoặc thay đổi lịch xạ trị chỉ vì xuất hiện phản ứng trên da. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ tổn thương và có hướng xử trí phù hợp, đồng thời hỗ trợ người bệnh kiểm soát các tác dụng phụ trong quá trình điều trị. Kết thúc xạ trị chưa phải là kết thúc chăm sóc da Sau khi hoàn thành đợt xạ trị, vùng da được điều trị vẫn cần thời gian để hồi phục. Người bệnh nên tiếp tục dưỡng ẩm và chăm sóc nhẹ nhàng cho đến khi da lành hẳn.
Đặc biệt, vùng da từng được xạ trị có thể trở nên nhạy cảm hơn với tia cực tím. Vì vậy, khi ra ngoài, người bệnh cần chủ động che chắn bằng quần áo, đội mũ rộng vành và sử dụng các biện pháp bảo vệ vật lý phù hợp. Theo BS. Nguyễn Thị Kim Thanh, người bệnh có thể ghi nhớ 4 yếu tố quan trọng trong chăm sóc vùng da xạ trị là sạch, ẩm, dinh dưỡng và bảo vệ. Quan trọng hơn, mọi thay đổi bất thường trên da cần được thông báo cho bác sĩ hoặc điều dưỡng thay vì tự ý xử trí tại nhà.