Hóa trị là một trong các liệu pháp điều trị toàn thân, sử dụng một hoặc nhiều thuốc chống ung thư nhằm tiêu diệt hoặc ức chế sự phân chia và phát triển của tế bào ung thư. Hóa trị có thể được sử dụng đơn độc hoặc phối hợp với các phương pháp điều trị khác tùy thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh và mục tiêu điều trị. Tuy nhiên, liệu pháp này thường gây ra nhiều tác dụng phụ như chán ăn, buồn nôn, viêm niêm mạc và rối loạn tiêu hóa, dẫn đến giảm lượng ăn vào và làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, khả năng dung nạp điều trị và tiên lượng của người bệnh.
Vì vậy, việc duy trì chế độ dinh dưỡng tốt không những giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng, mà còn giúp giảm mệt mỏi, hỗ trợ dung nạp điều trị. Các lưu ý về dinh dưỡng cho người bệnh điều trị hóa trị:
- Ăn đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng:
+ Chất bột đường: Là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Ưu tiên lựa chọn đa dạng các nguồn tinh bột như cơm, cháo, bún, mì, khoai, ngũ cốc… phù hợp với khả năng ăn và dung nạp của người bệnh. Hạn chế sử dụng thường xuyên thực phẩm nhiều đường bổ sung như nước ngọt, bánh kẹo, trà sữa.
+ Chất đạm: giúp duy trì khối cơ, hỗ trợ phục hồi mô và duy trì chức năng cơ thể trong quá trình điều trị. Đa dạng nguồn thực phẩm, ưu tiên lựa chọn nguồn thực phẩm có giá trị sinh học cao từ động vật: thịt, cá, trứng, hải sản, sữa…; thực vật: các loại đậu, nấm, đậu phụ.
+ Chất béo: nguồn năng lượng đậm đặc, giúp tăng năng lượng khẩu phần, đặc biệt hữu ích ở người bệnh ăn được ít. Ưu tiên các nguồn chất béo không bão hòa như dầu ô liu, các loại hạt; tăng cường nguồn omega-3 từ cá béo như cá thu, cá trích, cá hồi… và thực vật như hạt chia, hạt lanh…
+ Rau, củ và trái cây: cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ. Nên lựa chọn đa dạng các loại rau, củ, quả với nhiều màu sắc khác nhau, phù hợp với khả năng dung nạp của người bệnh.
- Can thiệp dinh dưỡng phải được bắt đầu sớm, từ khi chẩn đoán, duy trì xuyên suốt quá trình điều trị.
- Chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày, có thể bổ sung các bữa phụ xen kẽ giữa các bữa chính, đặc biệt khi chán ăn, nhanh no hoặc ăn được ít.”. Uống đủ nước trong ngày. Khi chế độ ăn thông thường không đáp ứng đủ nhu cầu, có thể sử dụng sản phẩm dinh dưỡng đường uống (ONS) phù hợp theo tư vấn của nhân viên y tế.
- Không áp dụng bất kỳ chế độ ăn kiêng nghèo năng lượng nào (bao gồm chế độ keto). Các chế độ này không được chứng minh hiệu quả, và có thể gây nguy hiểm ở người bệnh ung thư, đặc biệt ở người bệnh bị suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng. Không khuyến cáo chỉ dùng dưỡng chất dạng đơn chất (như gói đạm, viên dầu cá, gói HMB…) cho người bệnh bị suy dinh dưỡng hoặc nguy cơ suy dinh dưỡng chưa được nhận đủ nhu cầu năng lượng, đạm…, vì sẽ càng gây mất cân bằng dinh dưỡng, tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
- Đảm bảo an toàn thực phẩm: Một số phác đồ hóa trị có thể làm giảm bạch cầu và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Vì vậy, cần lưu ý tuân thủ các nguyên tắc về vệ sinh an toàn thực phẩm: chọn thực phẩm tươi sạch; giữ vệ sinh nơi chế biến và ăn uống; rửa tay sạch trước khi chế biến; nấu chín kỹ thức ăn, ưu tiên sử dụng thức ăn mới chế biến; thức ăn chưa sử dụng ngay cần được bảo quản đúng cách, tránh côn trùng; sử dụng nguồn nước sạch.
- Duy trì hoạt động thể lực: Hoạt động thể lực không chỉ giúp duy trì khối cơ mà còn cải thiện chức năng thể chất và chất lượng cuộc sống. Khuyến khích duy trì hoặc tăng mức độ vận động tùy theo thể trạng, với các bài tập kháng lực, aerobic cường độ trung bình hoặc những hoạt động đơn giản như đi bộ hằng ngày nhằm hạn chế teo cơ và duy trì khả năng vận động.
- Người bệnh nên được khám hoặc tư vấn dinh dưỡng sớm khi có sụt cân không chủ ý; ăn uống giảm; chán ăn kéo dài; buồn nôn, nôn, tiêu chảy; viêm loét miệng; khó nhai hoặc khó nuốt; giảm khối cơ, yếu sức; hoặc được xác định có nguy cơ suy dinh dưỡng qua sàng lọc. Không nên chờ đến khi suy dinh dưỡng nặng mới can thiệp.
Nguồn tham khảo:
- National Cancer Institute. Chemotherapy to Treat Cancer. Reviewed May 15, 2025. https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/chemotherapy.
- Bộ Y tế (2026). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị dinh dưỡng cho người bệnh ung thư. Ban hành kèm theo Quyết định số 1768/QĐ-BYT ngày 18/6/2026 của Bộ Y tế.
- Bùi Diệu và Lưu Ngân Tâm (2025). Hướng dẫn dinh dưỡng trong điều trị bệnh ung thư. Nhà xuất bản Y học. Hà Nội.